Şapka İnkılabı Sadece Bir Kıyafet Yasası mıydı? 100 Yıl Sonra Yeniden Okuma

Mert Morava
31 Ara 2025
3 dakikada okunur

Türkiye Cumhuriyeti’nin simgesel reformlarından Şapka İnkılabı, 100. yılında yeniden tartışılıyor. Yeni yayımlanan kitap, bu adımın kültürel ve toplumsal boyutlarını gözler önüne seriyor.

Türkiye Cumhuriyeti’nin modernleşme sürecinde simgesel bir dönüm noktası olarak kabul edilen Şapka İnkılabı, üzerinden geçen 100 yıla rağmen güncelliğini korumaya devam ediyor. Behçet Kemal Yeşilbursa editörlüğünde hazırlanan “100. Yılında Şapka İnkılabı ve Kazanımları” adlı eser, bu tartışmalı reformu yalnızca hukuki bir düzenleme olarak değil, çok katmanlı bir kültürel dönüşüm olarak ele alıyor.

1925 yılında yürürlüğe giren Şapka Kanunu, yüzeyde bir kıyafet değişikliği gibi görünse de, Cumhuriyet’in birey, toplum ve devlet ilişkisini yeniden tanımlama çabasının önemli bir parçasıydı. Kitapta vurgulanan temel nokta ise şu: Şapka İnkılabı, bir giysi tercihinden çok daha fazlasını ifade ediyordu.

🟦 Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Başlık Kültürü

Tarihsel kaynaklara göre Türk toplumunda başlık kullanımı, yüzyıllar boyunca büyük bir çeşitlilik göstermişti. Kalpak, börk, külah, fes, sarık, poşu ve tarikatlara özgü taçlar; yalnızca estetik tercihler değil, aynı zamanda sosyal statü, dini aidiyet ve siyasal konum göstergeleriydi.

II. Mahmud döneminde asker ve memurlar için zorunlu hale getirilen fes, zamanla Osmanlı kamusal alanının baskın simgesi haline gelmişti. Ancak bu simge bile sabit değildi. Hint ve Arap coğrafyasından gelen etkilerle sarık çeşitleri yaygınlaşmış, Enver Paşa döneminde “Enveriye” adı verilen başlıklar kullanılmıştı.

Bu tablo, Türklerin giyim-kuşam konusunda katı kalıplara bağlı kalmadığını; aksine, yaşanılan çağın ve coğrafyanın gereklerine göre şekillenen esnek bir kültüre sahip olduğunu ortaya koyuyor.

🟦 II. Meşrutiyet ve Kalpağın Yükselişi

1908’de II. Meşrutiyet’in ilanının ardından Avusturya menşeli feslerin boykot edilmesi, giyim üzerinden yürüyen siyasi ve ekonomik tepkilerin dikkat çekici bir örneği oldu. Bu süreçte, Kırım ve Dağıstan’dan gelen göçmenlerin kullandığı kalpaklar şehirli kesimde yaygınlaşmaya başladı.

Bu tercih, yalnızca bir moda değişimi değil; dış etkilere karşı geliştirilen sembolik bir duruştu. Kitapta bu dönem, toplumun giyim tercihleri üzerinden siyasi refleks geliştirdiği bir ara evre olarak değerlendiriliyor.

🟦 1925: Şapka Kanunu Ne Amaçladı?

Mustafa Kemal Atatürk’ün öncülüğünde çıkarılan Şapka Kanunu, bu tarihsel çeşitliliğe radikal bir müdahale anlamına geliyordu. Batı tarzı şapkanın kamusal alanda zorunlu hale gelmesi, Cumhuriyet’in modernleşme ve sekülerleşme vizyonunun görünür simgelerinden biri oldu.

Ancak kitapta özellikle altı çizilen nokta şu: Bu reform, bireyin kamusal alandaki temsiline dair yeni bir anlayış inşa etmeyi hedefliyordu. Devlet, modern vatandaş tipini yalnızca hukuk ve eğitim yoluyla değil, görünür semboller aracılığıyla da şekillendirmek istiyordu.

🟦 Bir Kıyafet Reformunun Ötesinde

Şapka İnkılabı’nın etkileri, yasalaştığı dönemin çok ötesine uzandı. Toplumsal bellekte yer eden bu reform, zamanla modernleşme tartışmalarının merkezinde konumlandı. Kimileri için ilerlemenin sembolü olan şapka, kimileri için geçmişle kurulan bağın kopuşunu temsil etti.

“100. Yılında Şapka İnkılabı ve Kazanımları” kitabı, bu ikili bakışı dengeli bir çerçevede ele alıyor. Reformun yalnızca desteklenen ya da eleştirilen yönlerine değil, tarihsel bağlamına ve toplumsal sonuçlarına odaklanıyor.

🟦 100 Yıl Sonra Aynı Soru: Kimlik ve Görünürlük

Aradan geçen bir asra rağmen Şapka İnkılabı, Türkiye’de kimlik, kültür ve modernleşme tartışmalarının önemli referans noktalarından biri olmayı sürdürüyor. Kıyafet üzerinden şekillenen bu dönüşüm, bireyin devletle ve toplumla kurduğu ilişkinin de yeniden tanımlandığı bir süreci temsil ediyor.

Bugün hâlâ tartışılıyor olması, bu reformun geçici bir düzenleme değil; kalıcı bir zihinsel kırılma yarattığını gösteriyor.

🟦 DERİN BAKIŞ

Şapka İnkılabı, Türkiye’de modernleşmenin yalnızca teknik değil, sembolik bir süreç olduğunu gösteren en çarpıcı örneklerden biri. Devletin bireyin görünümüne müdahalesi, modern vatandaş yaratma idealinin ne kadar ileri gidebileceği sorusunu da beraberinde getiriyor.

100 yıl sonra hâlâ konuşulması ise şu soruyu gündeme taşıyor: Modernleşme, bireysel tercihlerle mi yoksa kolektif sembollerle mi kalıcı hale gelir?

Bu haberle birlikte Cumhuriyet dönemi reformları, kültürel modernleşme ve erken Cumhuriyet tartışmaları başlıklı içeriklere de göz atın